สมองเริ่มกัดกินตัวเอง ในเวลาที่เรานอนไม่พอ

498

เราต่างรู้ดีว่า การนอนหลับไม่พอหรือหลับไม่ดีจะส่งผลกระทบโดยตรงต่อสมอง ซี่งหลายคนเลี่ยงไม่ได้จึงใช้วิธีอดนอนหลายคืนติด แล้วไปหลับชดเชยในช่วงวันหยุดเสาร์-อาทิตย์ แต่ล่าสุดนักวิจัยพบว่าการทำเช่นนี้นอกจากจะไม่ช่วยฟื้นฟูสมองแล้ว ยังกระตุ้นให้เกิดการทำลายเซลล์สมองอีกด้วย

แต่ละวันสมองต้องขจัดของเสีย

ก่อนหน้านี้นักประสาทวิทยาค้นพบว่า ในการทำงานของสมองแต่ละวัน ทั้งการคิด วิเคราะห์ คำนวณ จดจำ โต้ตอบ วางแผน รับรู้ เรียนรู้ ฯลฯ ล้วนต้องใช้พลังงานทั้งสิ้น ร่างกายก็จะลำเลียงอาหาร และสารละลายเกลือแร่เข้าไปบำรุงสมอง ซึ่งในกระบวนการที่สมองทำงานไปด้วย รับอาหารไปด้วย จะก่อให้เกิดสารพิษหรือขยะตกค้างในสมองทุกวัน

พอถึงเวลานอนหลับสมองจะลำเลียงของเสียออกไปทิ้ง ด้วยระบบ “glymphatic system” ซึ่งอาศัยการทำงานของเซลล์เกลีย (glial cell) ที่เป็นเหมือนกาวของระบบประสาท และไมโครเกลีย (microglial) ซึ่งทำหน้าที่ล้างเซลล์เก่าที่เสื่อมสภาพหรือกินสารพิษเหล่านี้เข้าไป แล้วแอสโทรไซต์​ (astrocyte) ก็จะมาตรวจสอบจุดประสานประสาท (synapse connections) ขจัดส่วนที่ไม่จำเป็นออก แล้วเชื่อมต่อระบบประสาทให้เรียบร้อยไม่ยุ่งเหยิง พร้อมใช้งานในวันรุ่งขึ้น ประหนึ่งช่างไฟ ช่างเชื่อมดีๆ นี่เอง

แต่ล่าสุดนักประสาทวิทยาพบว่า ในกรณีที่นอนไม่หลับ หลับไม่พอ หรืออดนอนอย่างต่อเนื่อง สมองยังคงทำลายสารพิษแต่เป็นไปในทิศทางกลับกัน คือแทนที่จะลำเลียงสารพิษไปทิ้งข้างนอก กลับส่งคืนเข้าสู่ภายในสมอง พร้อมทำลายเซลล์ประสาทดีๆ รวมถึงจุดประสานประสาทไปเป็นจำนวนมาก ชนิดที่การนอนชดเชยก็ไม่สามารถกู้คืนสมองส่วนที่ถูกทำลายไปได้

ทดลองสมมติฐานกับหนู 4 กลุ่ม

ภาพจาก: www.dreams.co.uk

ทีมนักประสาทวิทยานำโดย Michele Bellesi จาก Marche Polytechnic University ในอิตาลี ได้ตรวจสอบสมมติฐานนี้กับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมประเภทต่างๆ ซึ่งพบว่ามีข้อบ่งชี้ที่ใกล้เคียงกัน และเพื่อให้เห็นผลชัดเจนขึ้น จึงนำหนู 4 กลุ่มมาเข้าสู่กระบวนการทดลอง

  • กลุ่มหนึ่ง ปล่อยให้นอนหลับเพียงพอ ไม่ต่ำกว่า 6-8 ชม.(ปกติหนูนอนหลับวันละ 14 ชั่วโมง)
  • กลุ่มสอง เป็นหนูที่ตื่นขึ้นมาเองเป็นระยะ ไม่ได้นอนหลับยาวๆ ต่อเนื่อง
  • กลุ่มสาม หลังจากตื่นแล้ว ก็ฝืนให้ตื่นไปอีก 8 ชั่วโมง (ไม่ให้นอนต่อ)
  • กลุ่มสี่ ไม่ให้นอนหลับติดต่อกัน 5 วัน (อดนอนเรื้อรัง)

จากการเปรียบเทียบการทำงานของแอสโตรไซต์ในระหว่างหนูทั้ง 4 กลุ่มพบว่า หนูที่หลับดี มีเปอร์เซ็นต์การทำงานของจุดปลายประสาทเพียงร้อยละ 5.7 เท่านั้น (คือแอสโตรไซต์หรือช่างเชื่อมไม่ได้เข้าไปยุ่งอะไรมาก) ส่วนหนูกลุ่มที่สอง ซึ่งไม่ได้นอนต่อเนื่อง มีการทำงานของจุดปลายประสาทมากกว่าหนูกลุ่มแรกเล็กน้อย ในอัตราร้อยละ 7.3

ในขณะที่หนูกลุ่มที่ 3 ซึ่งอดนอน และหนูกลุ่มที่ 4 ซึ่งไม่ได้นอนติดต่อกัน 5 วัน พบว่าแอสโตรไซต์ทำงานหนักมาก โดยเขมือบจุดเชื่อมต่อปลายประสาท เช่นเดียวกับที่เซลล์ไมโครเกลียกินสารพิษที่ตกค้างในแต่ละวันเข้าไป ซึ่งกระบวนการนี้เรียกว่า “astrocytic phagocytosis” จะเปรียบไปก็เหมือนกับคนเก็บขยะผิดที่ คือแทนที่จะนำขยะออกไปทิ้ง แต่กลับเปิดตู้เย็น แล้วเอาอาหารที่เราแช่ไว้ ไปทิ้งแทน

ใครนอนไม่หลับต้องปรับตัวด่วน

การค้นพบครั้งนี้ไม่ได้ชี้ชัดว่าการนอนเต็มอิ่มจะทำให้ปลอดภัยจากอัลไซเมอร์ แต่นับจากปี พ.ศ. 2542 เป็นต้นมา พบว่าสถิติการเสียชีวิตจากอัลไซเมอร์เพิ่มขึ้นถึงร้อยละ 50 ดังนั้นวิธีที่คุณจะไม่ต้องเสี่ยงต่อสภาวะที่สมองกัดกินตัวเองก็คือ นอนให้ดี นอนให้อิ่ม นอนให้พอ

จงลืมสำนวนที่ว่า “เรามีเวลานอนอีกมากในหลุมฝังศพ” เพราะขณะที่เรายังมีชีวิตอยู่ เราต่างปรารถนาที่จะมีชีวิตดีๆ อย่างยืนยาว ฉะนั้นจงนอนให้พอในทุกๆ วัน

 


ข้อมูลอ้างอิง

The Brain Literally Starts Eating Itself When It Doesn’t Get Enough Sleep https://goo.gl/vvpZW5

How sleep clears the brain of toxins https://goo.gl/sksYSV

เซลล์ประสาท https://goo.gl/WtZvTC

ให้กำลังใจผู้เขียนกันหน่อย :